Archivos en la categoría As miñas novelas

Volverás á Pallarega

Habería desculpar Don Juan Benet a ousadía de aproveitar o seu título. Pallarega quixo ser outra Región, un espazo cosmogónico que interpretase as claves íntimas duns comportamentos e uns talantes vitais. Os desas xentes que, nacendo nun lugar coas coordenadas ben delimitadas,  intúen que máis aló existe unha realidade provista de misterio, opcións abertas e, xa que logo, grandes oportunidades.

Volvo a Pallarega por circunstancias casuais, por mencións de amigos e tamén pola repetición de desagrables actitudes. Quéixome do tratamento que recibiu Pallarega, a novela, dende o día da súa publicación, vítima de mesquindades demasiado frecuentes neste impaís tan poboado de infelices caínes. Téñoa de novo entre as mans, agarímoa, leo parágrafos soltos. Abro a carpeta que contén algúns papeis vinculados con ela. A carta dun dos próceres das letras galegas contemporáneas que escribe: “…a historia é interesante, a narración minuciosa e a prosa excelente…”. Seica houbo lectura demorada antes do comentario.

Atopo a presentación que fixera Pablo González Mariñas no FNAC da Coruña en maio de 2012, felizmente dixitalizada e arquivada no Centro de Documentación da AELG (texto completo). Rescato daquela xenerosa e erudita intervención algunha pasaxe. Dicía Don Pablo:

“Pallarega é a visión novelada da historia do noso país ó longo do século pasado pero cunha grande virtualidade de proxección futura. Polas súas páxinas circulan as aventuras e desventuras das súas xentes humildes mais tamén das súas clases dominantes. Unha visión que vai ser imprescindible para a cabal comprensión deste o noso tempo sociolóxico”.

“Sob o tellado desta Pallarega, gárdanse moreas de personaxes, de actitudes ante a vida, de expresións, de retranca, de circunloquios anímicos tan galegos coma os meandros do Mandeo. Non é unha colectánea de opinións ou de tópicos senón unha vivencia sentida das capacidades e tamén limitacións duns protagonistas enfrontados a escenarios difíciles e da súa forma de lles pór cara dende un carácter e unha actitude tan baril como a situación permitía e tan intelixente como requiría.”

“O relato reproduce a incrible aventura de tantos e tantos galegos que emigraron… A novela interpreta admirablemente ese concepto de galeguidade, polémico e difuso, que sen embargo penetra coma un coitelo na consustancialidade identitaria da que Nicolás (o protagonista) non se puido substraer.”

“A historia que Marcelino nos conta é a historia dunha xeración perdida de galegos. Todos eses acontecementos e reaccións son, dende logo, individuais, pero acadan unha dimensión colectiva. A novela reflite a historia dunha xeración en boa parte perdida para os seus protagonistas pero gañada polos que chegamos detrás deles. Trátase dunha xente nosa maiormente inculta, condenada á ignorancia pola ditadura de Franco, que sen embargo resiste, i é quen de loitar co seu talento innato contra a represión material (que supón a pobreza) e contra a durísima represión emocional (o desarraigo da terra…)… Penso que estamos ante un acto de xustiza que trascende do relato en si e abre a oportunidade de nos sumar a este agradecemento lendo unha novela ateigada de emocións profundamente galegas. E sobre todo, a posibilidade de nos identificar con Nicolás Traseira, verdadeiro símbolo de todo isto.”

Ninguén podería telo comprendido e expresado mellor. Por esas mesmas razóns, eu sempre volverei á Pallarega.

 

Cuba na literatura galega

Sobre Cuba en FerrolEntre os días 13 e 15 de novembro, celebrouse no senlleiro Ateneo Ferrolán o Congreso Ferrol-Cuba-Galiza: Historias Comúns. Na derradeira sesión, tiven a honra de compartir mesa redonda con Xavier Alcalá para falarmos sobre a presenza de Cuba na literatura galega. A nosa conclusión foi común: a presenza é minúscula se a comparamos co material inxente que pon á nosa disposición o moito acontecido.

Eu mencionei repetidamente Gallego, a novela de Miguel Barnet e propuxen que, non sendo galega senón cubana, a adoptásemos para o noso sistema literario. Barnet, etnógrafo e home fundamental da cultura cubana, escribiu o mellor relato sobre o paso dos galegos na Illa caribeña. Mencionei tamén Pallarega, claro! A miña novela percorre o ciclo completo do emigrante: aldea (Pallarega), tempo de transición (Morgade, Madrid), travesía (no Marqués de Comillas), anos no lonxe (La Habana) e regreso (A Coruña). Pallarega fai un retrato dun caso concreto que desbota a melancolía e a miseria para celebrar a loita por unha existencia pletórica allea no posible ás condicións da contorna.

libros_2500A presenza de galegos en Cuba remóntase á propia fundación de La Habana. Durante séculos, os galegos fomos utilizados para poboar a terra colonizada sendo tratados en demasiadas ocasións como escravos. Así o confirma o ensaio Galegos da Habana elaborado por Ángela Oramas e publicado por Sotelo Blanco en 2005. Contra o final do século XIX, empeza a formarse unha conciencia de galeguidade que non fará máis que medrar ata a Revolución castrista. 1880 é un ano importante: edítase en La Habana o Follas Novas de Rosalía (“Galicia está probe i á Habana me vou, ¡Adeus, adeus prendas do meu corazón!”).

Deste tempo habemos citar a Ramón Armada Teixeiro, fundador con Lugrís Freire de A Gaita Gallega, primeira publicación da emigración en galego. Armada escribiu a obra de teatro Non máis emigración recollendo parte da realidade dos galegos no século XIX, a cal constituíu a primeira obra en galego representada fóra de Galicia. Deixounos tamén o poemario Caldo de Grelos no que esmiuzou esa particular ligazón entre Cuba e Galicia.

Durante as primeiras décadas do século XX, a presenza galega, aínda ben precaria, aumenta notablemente. Calcúlase que son arredor de 200.000 os galegos chegados durante ese tempo á Illa. A revista Galicia que se edita en La Habana (son máis de 60 as publicacións que chega a crear a colectividade galega) afirma en 1915: “Por onde queira que un viaxa sempre atopa un galego. Hainos traballando no campo, na fábrica, no taller, na oficina, na cátedra, na bodega… hainos en todas partes”.

Sobre esta etapa, haberemos mencionar a novela póstuma A nova vida de Lois Tobío que localiza a súa historia en torno ao final dos anos 30. Habemos subliñar, por suposto, a Ramón Cabanillas, o poeta da raza, que na Habana publica No desterro (1913); a Antón Vilar Ponte que crea a obra de teatro Almas mortas (1922); ou a Xosé Francisco Lesta Meis que publica a novela Estebo (1927). Inda que sexa narrativa en castelán, débese citar igualmente a novela La Gallega (1927) do polémico periodista e escritor cubano Jesús Masdeu, que relata a malfadada experiencia dunha emigrada a principios do século.

Os anos 40-50 supoñen o desenvolvemento de Cuba, ou máis ben de La Habana, da man dos clans ianquis que converten a capital caribeña nunha sorte de casino e cabaret, cando non de prostíbulo. Nesta etapa encádrase Pallarega e a maior parte da obra de Neira Vilas, máis crónica ca novela, entre a que cómpre subliñar os tres tomos de Memoria da Emigración. Cun carácter máis atemporal debemos incluir nesta selección de obras da literatura galega con Cuba de argumento, o Habana flash de Xavier Alcalá mentres que en Verde oliva o mesmo autor describe a aventura dunha galega que se quixo integrar no exército rebelde.

Mesmo admitindo a posibilidade de ter esquecido algún título que trate a relación entre cubanía e galeguidade, coido que a obra existente nada ten que ver coa realidade acumulada. Miles e miles de galegos construíron as súas vidas nesta illa do Caribe. Uns 200 loitaron a prol da independencia de Cuba; houbo galegos no asalto ao cuartel Moncada, na Serra Maestra onde algúns perderon a vida; houbo os que entraron con Fidel en Santiago de Cuba e con Cienfuegos e o Ché Guevara en La Habana; ademais dos irmáns Castro, outros cabecillas da Revolución eran fillos de galegos, como Frank Pais ou Manuel Piñeiro, o comandante Barbarroja a quen Fidel chamaba El Gallego. En fin, moito a contar que a literatura galega, polo momento, prefire sen embargo ignorar.

 

 

 

 

Por que nace unha novela

Estou preparando a presentación de Pallarega para esta tarde en Santiago (por se queres achegarte: Libraría Couceiro, 20.00 horas) e andei a pensar na razón pola que naceu a novela. Se cadra ten o seu interese. Isto é o que levo escrito: 

Coido que como a maioría nacen da observación da realidade. Neste caso, a realidade é a dunha xeración admirable, a nacida entre os anos 20 e 40, que houberon medrar e, por tanto, formarse nunha contorna mutilante e dogmática, unha contorna dirixida a crear seres submisos e babecos, ignorantes e parviolos, incapaces de decidir por si mesmos e de explotar calquera sinal de talento que agochasen no seu interior. Iso fan as ditaduras ao cabo. Lembrade os ollos dos cidadáns da Europa do Este antes da caída do Muro. Pois ben, esa xeración en Galicia, posiblemente outrosí noutras partes de España, demostrou unha valentía, unha capacidade de loita e resistencia, unha habilidade para o emprendemento, unha flexibilidade, unha iniciativa e un talento, que xa lles gustaría ás xeracións que a seguiron. Esta é a razón última da existencia de Pallarega, coido eu.

E xa que logo, Pallarega pode ser tamén un canto á saudade. Quizais sexa este un sentimento en decadencia pero, se o pensamos ben, calquera novela é un exercicio de saudade. E neste caso, ese sentimento tanxibilízase ata chegar a formar parte esencial do transcurso da historia. Pero ollo que non estamos a falar dunha saudade en absoluto melancólica senón máis ben analítica e incluso activa a partir da cal o protagonista tira conclusións de cara ao futuro. Pallarega sería, dalgún xeito, a posta en valor da saudade. Talvez sexa este o segundo elemento motriz da novela.

E posiblemente haxa un terceiro factor primixenio cal é a relatividade das conxunturas. Pallarega desenvólvese entre os anos 1934 e 1959, aproximadamente, un cuarto de século do máis convulso e do máis ateigado de riscos e incerteza. Nese ambiente, os protagonistas son capaces de sobrevivir sen queixa, nin sensación de traxedia (agás os anos fatídicos da contenda civil, naturalmente), sen impresión de ter sido desfavorecidos pola Historia. Inda que poida soar demagóxico, a novela proxecta unha diferenza notable respecto do tempo actual: daquela non se coñecían os conceptos de competencia ou rivalidade e si os de colaboración e fraternidade. Con tódolos matices que queirades pero eu créoo así.

Por todo isto nace Pallarega, posiblemente, ou quizais por outros motivos totalmente distintos. En realidade, un nunca sabe como xurde unha historia. Un día ten unha idea, fai un esquema, busca algo de información, tenta escribir uns borranchos sobre un papel, míraos a ver se adquiren movemento, se deles se pode extraer un relato fascinante, e ao día seguinte se sorprende absolutamente obsesionado por ese relato que nada máis son unhas febles liñas descontinuas. 

 

Pallarega

Teño nas mans un dos primeiros exemplares. Pallarega levounos sete anos ou, máis ben, foi principiada hai sete anos. A referencia é sinxela: meu pai aínda transitaba confiado encol da faz desta terra. Falo en plural porque as novelas, contra a opinión popular, resultan un traballo colectivo. O autor que non o recoñeza é un narcisista e un egocéntrico, o cal parecen termos iguais sen selo. 

Se calquera novela representa un exercicio de equilibrio entre realidade e fición, en Pallarega ámbolos dous conceptos mestúranse con tal intensidade que a historia termina sendo unha sorte de verdade imaxinada. E nin o autor pode finalmente distinguir un personaxe creado pola súa mente daqueles tomados prestados da realidade. E se calquera novela representa tamén un exercicio de saudade (as futuristas revelan a saudade do presente), en Pallarega ese sentimento adquire unha dimensión tanxible que vai modelando boa parte da narración. 

Pallarega é o relato dunha traxectoria vital en tempos presididos enteiramente pola incerteza e a vulnerabilidade dos elementos, tempos nos que a épica persoal se transportaba en mercantes que cruzaban océanos e se revalidaba entre homes dispostos a transformar a sociedade. Así o explica a propia contracapa do libro; por certo, magnífico traballo da editorial Toxosoutos: 

Nicolás Traseira pasará á historia da literatura galega. El é o principal protagonista de Pallarega, unha novela que mestura os ingredientes das grandes obras cunha asombrosa naturalidade. Personaxes heteroxéneos e matizables van aparecendo en escenarios diversos e propiciando, con frecuencia, situacións inesquecibles. A ironía, o humor, a intriga e unha ben medida sensibilidade, intercálanse ó longo deste relato que principia nun lugar da montaña luguesa durante os anos previos á contenda civil. Nicolás ábrese ó mundo en Madrid, onde coñece a España franquista e as liortas internas do réxime. Esas mesmas leas fanlle regresar. Aínda sen necesidade que o apreme, emigra a La Habana onde experimenta en carne propia un cóctel de traballo duro, diversión sen freo e a corrupción dun goberno vendido ás mafias gringas. Novamente debe retornar. O microcosmos endogámico e clerical que atopa na súa vila fai que tampouco non acougue nela… 

Permitídeme esta despedida: a lectura de Pallarega provee dunha perspectiva que posiblemente nos sirva para relativizar, nunha medida necesaria, a realidade actual. 

Se queres adquirir Pallarega


 

 

 

 

 

 

 

 

 

Klásicos na Alexandre Bóveda

Por proposta entrañable da Asociación Alexandre Bóveda, imos presentar Klásicos na Coruña. O acto terá lugar o martes, 13, ás 20.30 horas, no local desta entidade na Rúa Olmos, nº 16, 1º piso. Agradezo de xeito fraternal a sempre magnífica disposición de Alberte Ansede, quen  fará de moderador. O interese e contido literario da xuntanza queda garantido pola intervención a seguir de Chisco Fernández Naval.

Esta será a segunda presentación da novela, trala celebrada en Santiago en febreiro pasado (anotación relacionada). Esta, igual que aquela, haberá ser, como todo evento arredor dunha obra literaria, unha homenaxe a unha lingua. Pero esta, a diferencia daquela, será tamén un recordatorio necesario da figura inmortal de Alexandre Bóveda. Velaquí as últimas palabras que puido pronunciar no xuízo pantomima que precedeu ó seu asasinato: “Mi patria natural es Galicia. La amo fervorosamente. Jamás la traicionaría, aunque se me concediesen siglos para vivir. La adoro hasta más allá de mi muerte. Si entiende el tribunal que por este amor entrañable, debe serme aplicada la pena capital, la recibiré como un sacrificio más por ella. Bajo su bandera deseo ser enterrado, si el Tribunal, en conciencia, juzga que debo serlo”. Palabras obrigatoriamente en castelán por estar o uso da lingua galega prohibido.

Klásicos nos medios

Tal como anunciabamos na anotación anterior, Klásicos foi presentado o martes pasado na Libraría Couceiro de Santiago, sempre disposta a acolle-las celebracións da literatura galega. Corenta amigos gozaron das intervencións do Chisco e mailo Rafa. Chisco debuxou un ousado paralelismo entre Horacio Oliveira, protagonista de Rayuela, e Horacio Tomé Jr., homólogo en Klásicos, nunha exposición que continuou entrelazando dous conceptos que se levan ben: literatura e humor. Rafa, pola súa banda, expuxo coa agudeza que o caracteriza, a súa visión do colectivo que se debulla na novela, e que resumiu na frase seguinte: “Xa o dicía meu avó, que falaba de pais arrieiros, fillos taberneiros e netos pordioseiros”.

A presentación foi obxecto dunha grata entrevista na Voz, realizada por Rodri García. Alberto Ramos confeccionou unha magnífica reportaxe para Xornal namentres Galicia Hoxe, o único periódico enteiramente en galego que temos no País, tamén recollía nun artigo as claves da novela. En datas anteriores, xa Vieiros se fixera eco do lanzamento do libro por medio dunha nota ben atinada. Klásicos estivo presente igualmente a través das ondas, este sábado día 6 no programa Banda Ancha, e repetirá na mañá do luns nunha entrevista feita por Helena Soto. Por último, o día 22 gravaremos na Libraría Nova Colón da Coruña, un pequeno espazo para a Televisión Galega. Se esta corrente de información non fose abonda, na páxina da Central Librera ferrolá en mercadogalego.eu se pode ler o comezo da novela.

Klásicos, unha parodia social

A Editorial cualifícaa de “crítica social e humor negro”. Así será, seguramente. Morgante, selo de Rinoceronte para a edición de obras de autores galegos. Crítica social e humor: parodia social, xa que logo. A.G.B. pregunta “de que vai” na anotación anterior onde aparecía un presidente humillado. Un enxeñeiro e escritor puntualizou ó respecto: “Que vén sendo a historia de Galicia senón unha cadea infinita de humillacións? Ese presidentiño só é un elo máis da cadea.” Puntualizouno acertadamente, como (case) sempre. (Quen acerta sempre?). Dicía que A.G.B. pedía información sobre Klásicos, a novela. De que vai?, preguntaba. Non é fácil. Debería eu esperar ó martes, 2 de Febreiro, para contestar. O martes, 2 de Febreiro, ás 8.00 do serán, farase a presentación de Klásicos, a novela, na libraría Couceiro de Compostela. Na alegórica Praza de Cervantes, para máis datos. Nunha nova demostración de xenerosidade, intervirán Chisco Fernández Naval e Rafa Cuíña. Aproveito para recomendar “Para seguir bailando”, o último en narrativa do Chisco, e para louvar o activismo do Rafa a prol das súas convicións, que son en boa parte tamén (creo) as nosas. Entre os tres tentaremos levar a cabo a presentación de Klásicos, a novela. Martes, 2 de Febreiro, na Libraría Couceiro de Compostela, ás 8.00 do serán. Estades, como non!, invitados.

“De que vai?”, insistirá A.G.B. Pois vai (coido eu) da percepción persoal (do autor) sobre unha sección desta sociedade, unha sección, se cadra, pequena (pero ben visible) desta sociedade. Horacio pertence á clase alta, fillo dun empresario de éxito e amigo doutros fillos de pais burgueses de suposto éxito. De vello, como o monárquico Alexandre, ou acabados de chegar, coma Xerome, o tuno da bandurra. De vello ou acabados de chegar, os fillos dos pais burgueses. Tamén vai da estupidez humana. Aristóteles deixara esta idea (entre algunha outra, calcúlolle). Deixara: “é imposible chegar ó fondo da estupidez humana.” Algo así. Eu pensei que, de haber fondo, localizaríase, ese tal fondo, nalgún curruncho do espazo ocupado polo grupo social ó cal pertencen Alexandre e Xerome, e Horacio tamén (ben pensado, seguramente non sería de Aristóteles, a frase).

Por seguir co fío da historia… Horacio levaba unha vida extraordinaria: ingresos elevados que recibía a cambio de nada, praceres doados de acadar e gozar, alta estima social sen maiores responsabilidades; xuventude, saúde, benestar… Mais un día, ese o seu mundo vénse abaixo estrepitosamente. O pai cúrtalle as vías de ingresos. Cabreado (cabreadísimo), chega á casa, na casa Manuela (que sempre lle recordara a Marilyn) pasa a aspiradora, el pretende abusar de Manuela (a chacha, a doncela), e Manuela resístese. Foi un accidente, o que ocorreu, pero non para Horacio. Horacio non sabe como interpretalo. Só sabe que está na rúa, sen un can, e non pode regresar ó seu apartamento. Porque no seu (luxoso) apartamento quedou Manuela, pendurada do gancho dun colgadoiro africano, de Kenya. E Horacio que treme coma unha vara verde, coma un gong.

A partir de aí, Klásicos, a novela. Unha parodia social (crítica e humor negro). Unha historia a encaixar na categoría dos thriller psicolóxicos, disque. E da parodia. Unha historia sobre a estupidez humana. E sobre a capacidade de resistencia e rexeneración das familias hexemónicas, algo así.

A trenza en Ferrol

As Escolas de Idiomas non se adoitan incluír entre os axentes difusores de literatura. E sen embargo, nelas xúntanse linguas e lectores, os dous elementos básicos. Con frecuencia, ademais, estes centros de ensino e cultura, organizan actos de divulgación como o que ven de convocar a Escola de Idiomas de Ferrol para a semana do 9 de marzo. Entre os actos variados que se van celebrar, teremos un debate en torno a A trenza. Será o xoves 12 de marzo, ás 6 da tarde. Na súa convocatoria, tivo moito que ver o interese amosado dende a Librería Central ferrolá, co cal engadimos o terceiro eixo do feito literario: o libreiro.

Velaquí a información completa sobre o acto.

Diario Cultural da Radio Galega

Á literatura galega gústanlle os currunchos. Abéirase en calquera recanto, calquera furado lle vale de expositor. Un diría que ten vocación de anonimato. Así o deben entender os libreiros (algúns), e os xornais (a maioría), e as propias bibliotecas, etc. Neste etcétera poderiamos incluí-las emisoras de radio, inda que con excepcións (sempre benvidas).
A Radio Galega ten un programa que sae ás ondas de luns a venres entre as tres e as catro da tarde. Un programa para acompaña-la sobremesa, ou ó regreso ó traballo, ou incluso a soneca que botamos no sofá do salón. E nese programa, senlleiro por estraño, emiten anacos de novelas, ou de relatos, ou de poemas, breves parágrafos lidos polos narradores e polos poetas. Entre o 1 e o 5 de decembro, soarán fragmentos d’A trenza no dial da Radio Galega. Recorremos ás ondas hertzianas para saírmos dos currunchos, para nos facermos escoitar, naturalmente.
Tres hurras pola Radio Galega!
(Velaquí a ligazón ó blogue do programa. Porque Internet, xa o sabemos, tamén é unha alternativa. http://blogs.crtvg.es/mu/diariocultural/narrativa/)

Na capital da República

Da República das Letras, tal como cualificou Xoán Antón o espazo ocupado pola literatura dentro dunha colectividade. Xoán Antón chegaba de Barcelona, voando raso entrou na magnífica Libraría Couceiro de Santiago e compartiu con nós a súa visión –sempre analítica, perspicaz e culta– sobre A trenza. Xoán Antón Pérez Lema, eixo fundamental da conexión actual entre Goberno e sociedade, volve amosar a súa capacidade de entrega e amizade nunha intervención na que falou da galeguidade nun contexto de universalidade.
Quince minutos antes, Lois Rodríguez, fundador e editor de Vieiros, ofreceunos unha perspectiva persoal e, xa que logo, emotiva, sobre a novela. Coido que, moito mellor que resumir o contido das ben pensadas palabras de Lois, cómpre trasladar aquí os seus parágrafos centrais:
“En todas partes definiuse (A trenza) como unha novela social e éo, claramente: homes que se aproveitan das mulleres, que as enganan e explotan, que as ameazan, nenos separados dos pais, cregos e monxas, a lingua, os barrios, A Coruña, o país, os cárceres, lúmpen, ladróns, prostitución… Pero eu vina chea de achegas intimistas que nos van mergullando nas psicoloxías dos personaxes por medio da propia narración ou, repito no meu caso, na interacción entre o que o autor escribe e eu intúo.
A obra, ao igual que indica o acertado título, vainos levando de nó a nó da trenza. Imos de cruce en cruce, de casualidade en casualidade, e ás veces de fatalidade en fatalidade.
Hai amor, está a sorpresa terrorífica de non recoñecer a persoa que é a túa parella, descubrimos a perplexidade fronte ás reaccións non habituais dun mesmo, percíbese a teimosía enferma de crer que un acto nimio pode condicionar toda unha vida, asusta a fráxil parede entre a seguridade e a desestabilización psicolóxica do personaxe, mellor, de varios personaxes (quen non colleu medo de verse nesa situación?). Tamén está a superación, a afouteza, a seguridade recuperada, a constancia de que ninguén coñece máis a unha persoa que el ou ela mesma. E hai un final de tranquilidade morniña que dá o equilibrio.
En fin, é unha obra complexa, rica, con miserias e valentías que engancha e te vai levando de cadro en cadro en moitos intres coa respiración contida, agardando o seguinte lance. Ás veces, a mente vai máis rápido que as letras, e vas imaxinando os desenvolvementos, que logo non son e sorprenden e hai que reencaixar, hai que volver trenzar e a trenza que é cada vez máis longa, cada vez máis real, vai desacougando e facendo que teñas que lembrar para saber se o que imaxinaches tamén se trenzou ou forma parte da paranoia do personaxe. Así a lin eu.”
Así a leu Lois, o “pai da Internet galega”.