Archivos en la categoría Novela Pallarega

Volverás á Pallarega

Habería desculpar Don Juan Benet a ousadía de aproveitar o seu título. Pallarega quixo ser outra Región, un espazo cosmogónico que interpretase as claves íntimas duns comportamentos e uns talantes vitais. Os desas xentes que, nacendo nun lugar coas coordenadas ben delimitadas,  intúen que máis aló existe unha realidade provista de misterio, opcións abertas e, xa que logo, grandes oportunidades.

Volvo a Pallarega por circunstancias casuais, por mencións de amigos e tamén pola repetición de desagrables actitudes. Quéixome do tratamento que recibiu Pallarega, a novela, dende o día da súa publicación, vítima de mesquindades demasiado frecuentes neste impaís tan poboado de infelices Caínes. Téñoa de novo entre as mans, agarímoa, leo parágrafos soltos. Abro a carpeta que contén algúns papeis vinculados con ela. A carta dun dos próceres das letras galegas contemporáneas que escribe: “…a historia é interesante, a narración minuciosa e a prosa excelente…”. Seica houbo lectura demorada antes do comentario.

Atopo a presentación que fixera Pablo González Mariñas no FNAC da Coruña en maio de 2012, felizmente dixitalizada e arquivada no Centro de Documentación da AELG (texto completo). Rescato daquela xenerosa e erudita intervención algunha pasaxe. Dicía Don Pablo:

“Pallarega é a visión novelada da historia do noso país ó longo do século pasado pero cunha grande virtualidade de proxección futura. Polas súas páxinas circulan as aventuras e desventuras das súas xentes humildes mais tamén das súas clases dominantes. Unha visión que vai ser imprescindible para a cabal comprensión deste o noso tempo sociolóxico”.

“Sob o tellado desta Pallarega, gárdanse moreas de personaxes, de actitudes ante a vida, de expresións, de retranca, de circunloquios anímicos tan galegos coma os meandros do Mandeo. Non é unha colectánea de opinións ou de tópicos senón unha vivencia sentida das capacidades e tamén limitacións duns protagonistas enfrontados a escenarios difíciles e da súa forma de lles pór cara dende un carácter e unha actitude tan baril como a situación permitía e tan intelixente como requiría.”

“O relato reproduce a incrible aventura de tantos e tantos galegos que emigraron… A novela interpreta admirablemente ese concepto de galeguidade, polémico e difuso, que sen embargo penetra coma un coitelo na consustancialidade identitaria da que Nicolás (o protagonista) non se puido substraer.”

“A historia que Marcelino nos conta é a historia dunha xeración perdida de galegos. Todos eses acontecementos e reaccións son, dende logo, individuais, pero acadan unha dimensión colectiva. A novela reflite a historia dunha xeración en boa parte perdida para os seus protagonistas pero gañada polos que chegamos detrás deles. Trátase dunha xente nosa maiormente inculta, condenada á ignorancia pola ditadura de Franco, que sen embargo resiste, i é quen de loitar co seu talento innato contra a represión material (que supón a pobreza) e contra a durísima represión emocional (o desarraigo da terra…)… Penso que estamos ante un acto de xustiza que trascende do relato en si e abre a oportunidade de nos sumar a este agradecemento lendo unha novela ateigada de emocións profundamente galegas. E sobre todo, a posibilidade de nos identificar con Nicolás Traseira, verdadeiro símbolo de todo isto.”

Ninguén podería telo comprendido e expresado mellor. Por esas mesmas razóns, eu sempre volverei á Pallarega.

 

Cuba na literatura galega

Sobre Cuba en FerrolEntre os días 13 e 15 de novembro, celebrouse no senlleiro Ateneo Ferrolán o Congreso Ferrol-Cuba-Galiza: Historias Comúns. Na derradeira sesión, tiven a honra de compartir mesa redonda con Xavier Alcalá para falarmos sobre a presenza de Cuba na literatura galega. A nosa conclusión foi común: a presenza é minúscula se a comparamos co material inxente que pon á nosa disposición o moito acontecido.

Eu mencionei repetidamente Gallego, a novela de Miguel Barnet e propuxen que, non sendo galega senón cubana, a adoptásemos para o noso sistema literario. Barnet, etnógrafo e home fundamental da cultura cubana, escribiu o mellor relato sobre o paso dos galegos na Illa caribeña. Mencionei tamén Pallarega, claro! A miña novela percorre o ciclo completo do emigrante: aldea (Pallarega), tempo de transición (Morgade, Madrid), travesía (no Marqués de Comillas), anos no lonxe (La Habana) e regreso (A Coruña). Pallarega fai un retrato dun caso concreto que desbota a melancolía e a miseria para celebrar a loita por unha existencia pletórica allea no posible ás condicións da contorna.

libros_2500A presenza de galegos en Cuba remóntase á propia fundación de La Habana. Durante séculos, os galegos fomos utilizados para poboar a terra colonizada sendo tratados en demasiadas ocasións como escravos. Así o confirma o ensaio Galegos da Habana elaborado por Ángela Oramas e publicado por Sotelo Blanco en 2005. Contra o final do século XIX, empeza a formarse unha conciencia de galeguidade que non fará máis que medrar ata a Revolución castrista. 1880 é un ano importante: edítase en La Habana o Follas Novas de Rosalía (“Galicia está probe i á Habana me vou, ¡Adeus, adeus prendas do meu corazón!”).

Deste tempo habemos citar a Ramón Armada Teixeiro, fundador con Lugrís Freire de A Gaita Gallega, primeira publicación da emigración en galego. Armada escribiu a obra de teatro Non máis emigración recollendo parte da realidade dos galegos no século XIX, a cal constituíu a primeira obra en galego representada fóra de Galicia. Deixounos tamén o poemario Caldo de Grelos no que esmiuzou esa particular ligazón entre Cuba e Galicia.

Durante as primeiras décadas do século XX, a presenza galega, aínda ben precaria, aumenta notablemente. Calcúlase que son arredor de 200.000 os galegos chegados durante ese tempo á Illa. A revista Galicia que se edita en La Habana (son máis de 60 as publicacións que chega a crear a colectividade galega) afirma en 1915: “Por onde queira que un viaxa sempre atopa un galego. Hainos traballando no campo, na fábrica, no taller, na oficina, na cátedra, na bodega… hainos en todas partes”.

Sobre esta etapa, haberemos mencionar a novela póstuma A nova vida de Lois Tobío que localiza a súa historia en torno ao final dos anos 30. Habemos subliñar, por suposto, a Ramón Cabanillas, o poeta da raza, que na Habana publica No desterro (1913); a Antón Vilar Ponte que crea a obra de teatro Almas mortas (1922); ou a Xosé Francisco Lesta Meis que publica a novela Estebo (1927). Inda que sexa narrativa en castelán, débese citar igualmente a novela La Gallega (1927) do polémico periodista e escritor cubano Jesús Masdeu, que relata a malfadada experiencia dunha emigrada a principios do século.

Os anos 40-50 supoñen o desenvolvemento de Cuba, ou máis ben de La Habana, da man dos clans ianquis que converten a capital caribeña nunha sorte de casino e cabaret, cando non de prostíbulo. Nesta etapa encádrase Pallarega e a maior parte da obra de Neira Vilas, máis crónica ca novela, entre a que cómpre subliñar os tres tomos de Memoria da Emigración. Cun carácter máis atemporal debemos incluir nesta selección de obras da literatura galega con Cuba de argumento, o Habana flash de Xavier Alcalá mentres que en Verde oliva o mesmo autor describe a aventura dunha galega que se quixo integrar no exército rebelde.

Mesmo admitindo a posibilidade de ter esquecido algún título que trate a relación entre cubanía e galeguidade, coido que a obra existente nada ten que ver coa realidade acumulada. Miles e miles de galegos construíron as súas vidas nesta illa do Caribe. Uns 200 loitaron a prol da independencia de Cuba; houbo galegos no asalto ao cuartel Moncada, na Serra Maestra onde algúns perderon a vida; houbo os que entraron con Fidel en Santiago de Cuba e con Cienfuegos e o Ché Guevara en La Habana; ademais dos irmáns Castro, outros cabecillas da Revolución eran fillos de galegos, como Frank Pais ou Manuel Piñeiro, o comandante Barbarroja a quen Fidel chamaba El Gallego. En fin, moito a contar que a literatura galega, polo momento, prefire sen embargo ignorar.

 

 

 

 

Por que nace unha novela

Estou preparando a presentación de Pallarega para esta tarde en Santiago (por se queres achegarte: Libraría Couceiro, 20.00 horas) e andei a pensar na razón pola que naceu a novela. Se cadra ten o seu interese. Isto é o que levo escrito: 

Coido que como a maioría nacen da observación da realidade. Neste caso, a realidade é a dunha xeración admirable, a nacida entre os anos 20 e 40, que houberon medrar e, por tanto, formarse nunha contorna mutilante e dogmática, unha contorna dirixida a crear seres submisos e babecos, ignorantes e parviolos, incapaces de decidir por si mesmos e de explotar calquera sinal de talento que agochasen no seu interior. Iso fan as ditaduras ao cabo. Lembrade os ollos dos cidadáns da Europa do Este antes da caída do Muro. Pois ben, esa xeración en Galicia, posiblemente outrosí noutras partes de España, demostrou unha valentía, unha capacidade de loita e resistencia, unha habilidade para o emprendemento, unha flexibilidade, unha iniciativa e un talento, que xa lles gustaría ás xeracións que a seguiron. Esta é a razón última da existencia de Pallarega, coido eu.

E xa que logo, Pallarega pode ser tamén un canto á saudade. Quizais sexa este un sentimento en decadencia pero, se o pensamos ben, calquera novela é un exercicio de saudade. E neste caso, ese sentimento tanxibilízase ata chegar a formar parte esencial do transcurso da historia. Pero ollo que non estamos a falar dunha saudade en absoluto melancólica senón máis ben analítica e incluso activa a partir da cal o protagonista tira conclusións de cara ao futuro. Pallarega sería, dalgún xeito, a posta en valor da saudade. Talvez sexa este o segundo elemento motriz da novela.

E posiblemente haxa un terceiro factor primixenio cal é a relatividade das conxunturas. Pallarega desenvólvese entre os anos 1934 e 1959, aproximadamente, un cuarto de século do máis convulso e do máis ateigado de riscos e incerteza. Nese ambiente, os protagonistas son capaces de sobrevivir sen queixa, nin sensación de traxedia (agás os anos fatídicos da contenda civil, naturalmente), sen impresión de ter sido desfavorecidos pola Historia. Inda que poida soar demagóxico, a novela proxecta unha diferenza notable respecto do tempo actual: daquela non se coñecían os conceptos de competencia ou rivalidade e si os de colaboración e fraternidade. Con tódolos matices que queirades pero eu créoo así.

Por todo isto nace Pallarega, posiblemente, ou quizais por outros motivos totalmente distintos. En realidade, un nunca sabe como xurde unha historia. Un día ten unha idea, fai un esquema, busca algo de información, tenta escribir uns borranchos sobre un papel, míraos a ver se adquiren movemento, se deles se pode extraer un relato fascinante, e ao día seguinte se sorprende absolutamente obsesionado por ese relato que nada máis son unhas febles liñas descontinuas. 

 

Pallarega

Teño nas mans un dos primeiros exemplares. Pallarega levounos sete anos ou, máis ben, foi principiada hai sete anos. A referencia é sinxela: meu pai aínda transitaba confiado encol da faz desta terra. Falo en plural porque as novelas, contra a opinión popular, resultan un traballo colectivo. O autor que non o recoñeza é un narcisista e un egocéntrico, o cal parecen termos iguais sen selo. 

Se calquera novela representa un exercicio de equilibrio entre realidade e fición, en Pallarega ámbolos dous conceptos mestúranse con tal intensidade que a historia termina sendo unha sorte de verdade imaxinada. E nin o autor pode finalmente distinguir un personaxe creado pola súa mente daqueles tomados prestados da realidade. E se calquera novela representa tamén un exercicio de saudade (as futuristas revelan a saudade do presente), en Pallarega ese sentimento adquire unha dimensión tanxible que vai modelando boa parte da narración. 

Pallarega é o relato dunha traxectoria vital en tempos presididos enteiramente pola incerteza e a vulnerabilidade dos elementos, tempos nos que a épica persoal se transportaba en mercantes que cruzaban océanos e se revalidaba entre homes dispostos a transformar a sociedade. Así o explica a propia contracapa do libro; por certo, magnífico traballo da editorial Toxosoutos: 

Nicolás Traseira pasará á historia da literatura galega. El é o principal protagonista de Pallarega, unha novela que mestura os ingredientes das grandes obras cunha asombrosa naturalidade. Personaxes heteroxéneos e matizables van aparecendo en escenarios diversos e propiciando, con frecuencia, situacións inesquecibles. A ironía, o humor, a intriga e unha ben medida sensibilidade, intercálanse ó longo deste relato que principia nun lugar da montaña luguesa durante os anos previos á contenda civil. Nicolás ábrese ó mundo en Madrid, onde coñece a España franquista e as liortas internas do réxime. Esas mesmas leas fanlle regresar. Aínda sen necesidade que o apreme, emigra a La Habana onde experimenta en carne propia un cóctel de traballo duro, diversión sen freo e a corrupción dun goberno vendido ás mafias gringas. Novamente debe retornar. O microcosmos endogámico e clerical que atopa na súa vila fai que tampouco non acougue nela… 

Permitídeme esta despedida: a lectura de Pallarega provee dunha perspectiva que posiblemente nos sirva para relativizar, nunha medida necesaria, a realidade actual. 

Se queres adquirir Pallarega