Archivos en la categoría literatura galega

Achegarte, real ou imaxinario?

Igual ca fixemos na anterior edición, saudamos a feira Achegarte 2011 con ledicia e co mesmo ou superior agradecemento cara ós organizadores. Non pode ser doutra maneira tendo en conta o esforzo que esixe esta gran festa cultural, a amplitude e diversidade da oferta, o acerto de contidos e formatos e maila imaxinación aplicada para compensar os recursos escasos. Celébrase o sábado 2 e o domingo 3 de abril na Coruña. Asistide, permanecede, participade.

A literatura é parte esencial da cultura dun País, quen o pode poñer en dúbida? Ante a noticia de onte que confirmaba a importante caída da publicación de obra en galego, hoxe deume por comprobar a edición de narrativa de autores galegos durante o primeiro trimestre. Podedes comprobalo no portal de cultura galega, velaquí a ligazón: no catálogo de 42 libros editados polo sistema literario do País en 2011 ata hoxe, figura unha soa novela dun escritor galego!! Hai outras tres obras de narrativa pero son traducións de escritores foráneos. Daquela que eu pregunte se Achegarte é real ou imaxinario, se consiste en promocionar un sector e unha creatividade ou non pasa de ser un soño e mailos estertores dunha industria que puido transcender pero no intento quedou…

Un dato: Cataluña publica cada ano arredor de 1.000 títulos de narrativa contemporánea de autores catalanes. Xa o comentabamos nun artigo en 2008. E aínda hai quen afirma que en Galicia, que este ano nin chegará ós 20, se publica demasiado…

Outra vaca no millo

Os artigos de opinión dos xornais transcorren entre dúas liñas non sempre paralelas: a que marca a temperatura ambiental do País e a que sinala a ideoloxía predominante no periódico. Hai xornais máis ou menos coherentes igual que hai articulistas máis ou menos consecuentes. Dous días atrás presentabamos un libro no cal estas dúas variables, a coherencia do medio / a liña consecuente do colaborador, acadaron niveis máximos.

O libro leva por título “Outra vaca no millo” e correspóndese coa sección que Xosé Luís Sucasas cubriu no hibernado Vieiros durante setenta e cinco entregas. Canda Sucasas asóciase de socato a idea de retranca como humor para tempos tristes, retranca como substancia de supervivencia no medio do desalento, retranca que manca e asemade fai gozar. É a pluma (a tecla, máis ben) de Xosé Luís un arma recomendable para masoquistas, para lectores que saiban gozar co sufrimento e que poden sufrir cun aparente divertimento.

Redactamos para a contracapa de “Outra vaca no millo” o seguinte texto onde se resumen os riscos esenciais destes artigos que teñen moito de relato curto e aínda máis de crónica social da nosa Galicia contemporánea:

“José Luis Sucasas pertence á raza falsa e imprevisible dos economistas que escriben. Adoita elaborar os seus textos en clave, de modo que, para entendelos, é preciso superar un seminario previo de adestramento. O curso consta de tres leccións. Lección primeira, sobre o concepto de retranca: estudarase o estilo revirado e perverso aplicado normalmente nos artigos de José Luís. Lección segunda, sobre usos e costumes: importante para percibir a persoal visión do autor sobre este sitio distinto no cal acostuma localizar as súas colaboracións. E lección terceira, filosofía básica: existe o risco de le-los artigos de Sucasas coma meras descricións ou opinións arredor dun feito insignificante. Sería un erro maiúsculo; tales artigos supoñen un auténtico tratado de filosofía que axudará ó lector a sobrevivir neste curruncho atlántico (e cantábrico). Unha vez superado o seminario de adestramento, estarán preparados para gozar deste abraiante e irrepetible conxunto de artigos.”

Na presentación, ademais do autor e un servidor, participaron Moncho Vilar e Rafa Cuíña. Curiosamente, os tres coincidimos en subliñar o artigo “O inventor da apañadora de votos” como mellor demostración da xenialidade sucasiana. Tamén coincidimos en recomendar “Outra vaca no millo” como mellor xeito de descifrar a peculiar personalidade deste pobo singular.

O mendigo instruído

Nas páxinas de Revista das Letras acollemos unha nova entrega deste escritor que esculca as físgoas sociais como un investigador observa un superorganismo. Trátase de “O mendigo instruído“, un relato onde se mestura a escrita realista cun simbolismo hoxe máis actual que nunca nesta Europa racista, disposta a expulsar do seu predio os cidadáns que non responden ao canon.

Desta maneira presenta o suplemento literario de Galicia Hoxe o relato “O mendigo instruído”, o cal principia así:

Fraguela avanzaba abstraído coma sempre que volvía á oficina despois do café. Era quen de poñer a mente en branco durante eses tres ou catro minutos. E non sentía máis co contacto entre os zapatos e o chan. Tampouco non fixaba a mirada en imaxe ningunha. Simplemente se dirixía á sede central da empresa onde prestaba os seus servizos profesionais, e facíao paseniño.

No despacho esperábao Forcarei para tomarlle a remuda e baixar el mesmo a almorzar. Marchaba e regresaba sen perder unha migalla da súa enerxía desbordante. Consumía un café grande e cargado, un zume de laranxa e un donuts de chocolate. O colesterol non lle preocupaba nin chisco. A tensión tampouco. Era de constitución atlética, facía exercicio a cotío e, sobre todo, acababa de cumprir vinte e sete anos.

Fraguela estaba de aniversario pero non llo dixera a ninguén. Volvían ser da mesma idade, algo que o tranquilizaba…

O relato completo podedes lelo dende aquí.

Os Precursores – Prólogo IV (e último)

Con estes parágrados, rematamos a tradución do prólogo de Los Precursores, o libro onde Manuel Murguía fai homenaxe a quen o antecedeu no necesario labor de recuperación da autoestima que ate os nosos días chegou.

Os Precursores – Prólogo III

Estamos pouco afeitos a estas exhumacións e sen embargo xa se viu que hoxe, coma nunca, son necesarias. Aquí onde os máis egrexios viviron na soidade e se sepultaron no silencio eterno, sen que ninguén se apercibise de tal, semellantes lembranzas non son inútiles. No presente libro, dáse comezo á necesaria obra de rexeneración que, como tantas outras, teño a estéril gloria de encetar. Sen dúbida ningunha non lle agardan herdeiros, pero por se os ten e para que lles sirva de exemplo, confeso que no presente traballo procurei ser xusto cos mortos e moito máis cos vivos. Benévolo cos que so ou foron os meus amigos e irmáns, pero moi en especial con aqueles de quen me separaron os máis fondos resentimentos. Fácil cousa en verdade, porque este non é libro de crítica e si de recordos: fácil tamén porque o pracer de erguerse sobre as naturais miserias do noso corazón é unha doce felicidade da que non sempre quere un privarse.

Cun amargo pracer fun evocando as sombras e levantando no meu corazón os máis antigos recordos. Se iso servise para devolver ós mortos o nome e vida anterior que tiveron entre os seus, e dando de novo relevo e cor ós ideais que perseguiron, fariámolos máis amados do seu pobo; se a actual mocidade achar nestas páxinas algo que a animase a reemprazar os que xa partiron, que grande non sería a miña satisfacción! Velaquí, diría, empezan a realizarse os soños; que o que antes era cenáculo sexa igrexa, que a comuñón dunha idea faga irmáns pola fe os que tan só o eran pola natureza!

O íntimo goce de ver como as esperanzas que alimentamos durante a vida non se extinguen nin perden, antes adquiren pola súa persistencia os indubidables caracteres da duración, é superior ó mesmo feito das glorias humanas. Ninguén renuncia gustoso á santa posteridade das ideas que coidou e viu florecer no seu pobo. A súa supervivencia é o sinal infalible da virtude e forza que acollían: por iso, cando resisten e prosperan, un ámaas con dobre amor. Pois aínda que no mundo da intelixencia, entre os que se ausentan e os que chegan hai no fundamental unha especie de solidariedade que nada é capaz de romper nin atenuar, sempre queda un algo de inmediata solución que non debe deixarse vagar no infinito. É daquela cando deben falar os que puxeron a súa man na obra común.

Non temo o naufraxio das ideas que sustentei toda a miña vida, pero entendo que é hora de sacalas do estreito círculo no que frutificaron ate agora. Necesitan máis aire e máis amor. Entre os pensamentos que hoxe axitan a mocidade e os que movían a do meu tempo, hai, na aparencia, completa disparidade. Sen  negar as pasadas inocencias, nin facer menores os actuais desencantos, vexo con sobrada claridade que entre o de onte, que xa é o pasado, e o que é hoxe e aínda parece porvir, aboia unha doce sombra que une e enlaza as impetuosidades de antes coas mornezas e receos do presente. O feito, feito está: tolemia ou posibilidade a obra intentada, é a que hoxe se lega á inmediata posteridade para que a realice, se ten forzas para iso. Debe, pois, prepararse. Permanecer na quietude, deixar que todo pereza, como ferido polos destinos contrarios; pensar que, só a título de documento, debe escribirse a historia dos esforzos feitos por dúas xeracións en favor da pequena patria, é unha torpeza, máis direi, unha especie de impiedade que castigan os ceos. Nin a campaña rematou, nin pereceron tódolos combatentes, nin a vitoria coroou tantos esforzos. Fíxose moito pero moito falta tamén. O problema está en pé; como a antiga esfinxe, garda aínda os seus segredos.

Sendo a constancia a verdadeira virtude dos pobos, e a loita o sinal da súa vitalidade, dígovos que vale máis en verdade pelexar, aínda sexa con mulleres, contra sombras e sen esperanzas de triunfo, que permanecer mudos e inactivos como cadáver que busca terra. Mais se credes que nos enganamos, que tomamos por realidade os soños da nosa lama, e que canto pasou, pasou inutilmente, que nada vos deixamos, nin nada tedes que facer en todo isto, entón pechade o meu libro; non se escribiu para vosoutros. Somos cidadáns dunha patria distinta, servimos outros altares, non queremos por fillos os que desertan das bandeiras a cuxa sombra combateron seus pais.

O avó que foi á guerra

Hai algúns anos, escribín este breve relato que un amigo me fixo recuperar días atrás. Titúlase “Anáfora dun avó que foi á guerra”.

O avó só tiña vinte anos cando marchou para a guerra. Chamárono e foi; outros tiraron cara ao monte. Antes de ir, casou cunha rapariga de dezaoito. Non sabía para que montaran a guerra, pero si sabía que podería morrer nela.
O avó garda unha bandeira das que chaman pre-constitucionais no curruncho da sala. Ás veces, as ditaduras engolen xente boa. Esta tivo corenta anos para engulir, outras andan máis lixeiras.
O avó viviu a máis agre das guerras, a guerra onde se disparaba con ollos pechados para non acertar, unha guerra onde todos os brancos eran negros. Sen embargo, contáronse un millón de mortos, viva o infortunio!
O avó viviu outra guerra máis longa. A avoa resultou máis afiada cunha áspide. Con dezaoito anos, as formas do carácter sempre son redondas.
O avó non chegou a oficial mais ca despois do retiro. Marchou canda a avoa durante o cursiño para tenente. Ela chamouno porque se sentía doente. El non tiña permiso, pero liscou. Ela non estaba tan mal. El chegou a tenente quince anos despois.
O avó desfilaba de primeiro, en fila de a un e perante o resto da formación. Portaba nunha man unha bandeira ben grande e pendurada do peito a Cruz de San Hermenexildo. Víase máis o seu bigote gris que o paso de calquera dos outros militares.
O avó dicía que os que falan de guerras tiñan que falar dentro delas, que o home que vivira unha guerra, nunca a morte querería ver tan de preto. Que para facer unha guerra, ou tolo hai que estar ou moi desgraciado hai que ser.
O avó fixo unha guerra, unha das máis agres guerras que se teñan feito, e viviu toda a vida posterior nun piso alugado dun barrio periférico; o piso, un segundo sen ascensor, que non ve o sol.
O avó contaba que algúns compañeiros da guerra inxectáranse gasóleo nas pernas. A gangrena obrigaba a cortar polo san, do xeonllo para abaixo aos que tiveron máis sorte. Perderon a perna pero fuxiron do inferno.
O avó usaba unha bata de pano para estar na casa e non pasar frío; no inverno, usaba tamén carpíns de la. Sentaba na súa cadeira de brazos a ler e pasar o día. Nesa cadeira escoitaba as historias cotiás dos netos, co furabolos apoiado na súa meixela.
O avó habita agora un recuncho cadrado e ben cativo co número 152 onde si que dá o sol. Xa non precisa de bata nin de carpíns.
O avó tiña unha caixa dos tesouros. Abrímola o outro día para ver o que contiña. Buscamos a Cruz de San Hermenexildo, que non deu aparecido. Eu levei unha medalliña de latón e un cepillo.


O Cabo do Mundo

Velaquí unha recomendación que fago ben a gusto após comprobar que non existe ningún tipo de incompatibilidade entre as miñas preferencias lectoras e as propostas novelísticas do sistema literario galego. Porque dende a exquisita Festina Lente, de Marcos Calveiro, non volvera atopar dentro da nosa literatura un título tan cargado de sedución ó longo das súas páxinas. Escasa pericia na escolla, se cadra. Ben, pois para páxinas sedutoras, as d’O Cabo do Mundo.

Inda que, advirto, non estamos perante outra novela verbo da Guerra Civil, que problemas habería se así fose? Pero non, O Cabo do Mundo, de Xabier Quiroga, é un relato sobre unha esperanza perenne de xustiza, sobre a busca dunha verdade brutalmente agochada, sobre a miseria moral e a falta da mínima humanidade. En paralelo a un contido valioso tecido en torno á memoria histórica (que necesidade terían algúns de lela, por certo!), o autor desenvolve un estilo engaiolante a partir dunha grande intensidade narrativa e un léxico traballado e plenamente acaído á contorna onde teñen lugar os acontecementos.

Digno de salienta-lo personaxe -secundario- do Gumersindo, así como as páxinas memorables nas que coincide con Carlos, o protagonista. Por sinalar algunha tacha, quizais a condición de novelista do propio Carlos, recorrida de xeito reiterado, resulta gratuíta e pouco veraz. Tamén a figura de Reina, o taxista, que semella unha concesión ó xénero de novela lixeira, merecería algunha matización. En calquera caso, detalles que non empañan de ningunha maneira unha entrega de primeiro nivel a cal, por certo, acaba de recibi-lo recoñemento dos Premios da Crítica. Merecido.

Un euro por un poema

A poesía é, pode ser, un muíño xirando. Un poeta, talvez, un gato na auga. Por acó, ate a saraiba, se ten o día, che fai un poema. O mar non, o mar prefire a canción.

Onte celebrouse a Festa da Poesía. Habiamos celebra-la data do libro. O por min inesperado: dezaseis ringleiras agardando por dezaseis poetas. Un euro, un poema. O noso principiaba así:

A vida é un milladoiro de días tirados ao azar…

Distincións primaverais

Acabamos de pasar datas pródigas en distincións. Algunhas fannos felices, coma os premios concedidos a Manuel Rivas, Agustín Fernández Paz ou Luz Pozo, creadores sen os que a nosa cultura sería ben máis coitada. Outras anímannos a coñecer autores ate agora inexplorados coma Xabier Quiroga cuxo “O cabo do mundo” pasa a engorda-la longa rea de lecturas pendentes. Porén, tamén atopamos concesións que nos sorprenden, “Unha historia que non vou contar”, por exemplo, galardoada co Premio dos Escritores galegos. Non gostei da novela, sinceramente. De feito, encontrei de maior interese algúns dos comentarios, anotacións ou críticas que lin verbo dela có seu propio contido. Houbo quen a asociou a Truman Capote (como tal?), quen a cualificou de “crónica sobre a corrupción no franquismo” ou quen mesmo a presentou como unha novela sobre a imposibilidade de escribir unha novela. O motivo da miña decepción é variado, empezando por uns protagonistas demasiado evidentes e seguindo pola ausencia de sorpresa nunha historia de suspense. Seguramente equivoco os meus comentarios. Así todo, o que máis contradí as miñas preferencias resulta se-la fórmula inverosímil adoptada. Dende o meu punto de vista, non se pode pretender que os personaxes que van aparecendo dean detalles minuciosos sobre un asasinato trinta anos despois de acontecido e respecto do cal nada máis presentan ca unha relación indirecta ou circunstancial. Sinto dicilo pero, á vista da obra que non do autor, os escritores erraron na escolla do seu premio.

Dentro da literatura castelá, o Premio da Crítica distinguiu “El viajero del siglo”, de Andrés Neuman, obra aclamada de xeito case unánime. Na miña opinión, Neuman amosa un talento literario excepcional e unha capacidade narrativa sobresaliente, calidades que se refliten nunha primeira parte da novela portentosa, digna posiblemente do mellor Roberto Bolaño a quen tanto admira Neuman (admiración compartida, por certo). Esas primeiras 250 páxinas, aprox., mesmo recordan por momentos “El informe de Brodeck”, de Philip Claudel, e con tan magnífica novela igualmente se poderían equiparar. Sen embargo, a historia inicia un imparable devalo a partir da relación entre Hans e Sophie facerse explícita. Ademais da propia historia estar tecida con materiais roñóns, o relato perde a tensión acumulada e ata o fío esvaécese. Adquiren entón preponderancia as tertulias na casa de Sophie cargadas dun lícito, pero algo pedante, intelectualismo, nunha sorte de réplica eivada de “A montaña máxica”. Para remata-la deleiba, Neuman tira do recurso dun asasino misterioso carente de credibilidade que xorde entre a brétema dunha historia que conclúe polo mero peso das palabras amoutadas. Neuman dará, estou seguro, motivos sobrados para recibi-los máis prezados galardóns, pero a irregularidade de “El viajero del siglo” xustificaría que houbese esperar aínda algún tempo.

A clase dominante

Onte tivo luga-la presentación de Klásicos na Coruña. Aproveitando a ocasión, deume por reflexionar sobre o segmento social protagonista da novela. Para quen lle poida interesar, velaquí o reflexionado:

Representa unha honra ter sido convidado pola Asociación Alexandre Bóveda, tanto pola traxectoria da organización, comprometida coa historia e cultura desta Terra nunha cidade onde ás veces non resulta doado, como polo significado de seu. Nun principio, poderiamos pensar que entre a figura de Alexandre Bóveda e Klásicos, a novela, non hai relación ningunha. Mais abonda con rabuñar un chisco para detectar indicios bastante obvios de afinidade.

Para empezar a dexergar esa suposta afinidade, permitídeme le-las últimas palabras de Bóveda naquel xuízo farsa que o condenou á morte: “Mi patria natural es Galicia. La amo fervorosamente. Jamás la traicionaría, aunque se me concediesen siglos para vivir. La adoro hasta más allá de mi muerte. Si entiende el tribunal que por este amor entrañable, debe serme aplicada la pena capital, la recibiré como un sacrificio más por ella. Bajo su bandera deseo ser enterrado, si el Tribunal, en conciencia, juzga que debo serlo”. Palabras dunha fondura extraordinaria pronunciadas en castelán por serlle prohibido a Bóveda o uso da lingua galega.

No tráxico final de Alexandre Bóveda reflítese de xeito arrepiante a supremacía dunha clase dominante sobre un home condenado polo súa condición de galeguista. Esa clase dominante que mantén a súa hexemonía ó longo da Historia de Galicia por medios distintos: ben da coacción, o velaí o caso do franquismo, das redes clientelares tecidas polo caciquismo, do exercicio do poder económico, ou ben, un elemento en plena vixencia, dende o púlpito dos medios. Sexa a través dos sistemas que for, o certo é que a sociedade galega funciona titorizada por unha casta que xestiona á perfección os resortes do control e o poder.

Non falamos estritamente de política senón de poder, conceptos asociados pero non sempre idénticos. Exemplo claro o da anterior lexislatura norteamericana: tomaba Bush as decisións naquel país? En Galicia, a que chamamos “clase dominante” ten o seu correspondente nunha forza política concreta que leva gobernando de xeito continuo agás breves e contados períodos excepcionais. Mais os seus mecanismos de control social transcenden o eido político galego. Unha das súas claves de supervivencia vén sendo, de feito, a conivencia co poder central, disposto este á concesión de privilexios de clan e de aplicación local a cambio da submisión e da admisión dos preceptos centralistas. Desa maneira, para garanti-la continuidade da clase dominante faise preceptiva a preservación dos intereses individuais mesmo en contra dos colectivos da propia sociedade galega. Esta circunstancia explica en boa medida o desarraigo entre a clase dominante no país e a cultura e mailos valores esenciais, tamén chamados identitarios, de Galicia. Velaí, sen irmos máis lonxe, o actual programa de aniquilación da lingua galega.

A realidade bosquexada nos parágrafos anteriores fai de música de fondo da historia que se desenvolve en Klásicos. De feito, “Os Klásicos” son un grupo de mozos pertencentes á clase preponderante na sociedade inda que en estadios e posicións diferentes. Están os acabados de chegar, os consolidados e tamén os ameazados de exclusión. Klásicos escolle un aspecto concreto dese colectivo social como fío argumental: o da sucesión. A preeminencia da posición dominante esixe que alguén reciba en herdanza os privilexios acadados, tanto respecto dos aspectos patrimoniais como dos derivados da relación de pertenza ó grupo hexemónico.

Así é como se van describindo as teimas destes mozos e que falan de acenos ou rituais de clase, do culto á beleza e ó hedonismo, de certa mitoloxía, do sexo e a busca de sensacións efémeras, do egocentrismo, da distinta aplicación das normas e as regras, da distinta valoración dun labor en función de quen o desempeñe, etc., etc. Tamén das dificultades que se derivan do paradoxo entre a necesidade dun benestar material e o rexeitamento da disciplina requirida para mante-lo status familiar.

Klásicos así mesmo fala da fraxilidade do modelo e das posibilidades de que todo se veña abaixo por unha circunstancia en principio evitable. Circunstancia que mesmo se cuestiona a partir dun momento, que pode ser real ou fantástica, auténtica ou fición. E velaí o suspense, a intriga sobre o que pode suceder ou mesmo xa aconteceu. Acontecementos pasados pola peneira da retranca, que é o humor dos desesperanzados. Porque se cadra non haxa nin sequera esperanza de cambio. Porque se cadra, pase o que pase, todo haberá seguir igual.

Estou dando a interpretación da novela dende o lado do autor pero se algo me aprendeu Klásicos foi que cando un libera un relato, cando o manda á rúa, deixa de se-lo seu dono. A partir dese momento, o relato transfórmase pola visión subxectiva desa nova testemuña da historia que é o lector, quen mesmo pode optar por toma-lo papel do protagonista. Quero dicir que o autor espera que a súa intención se transparente ó logo da redacción o que ás veces non pasa. Hai un equilibrio inestable entre poder de sedución e contido que propicia a intervención do lector, quen decide ó cabo a versión da historia que lle parece más axeitada ou máis probable. Teño que recoñecer que durante algún tempo sufrín cando vía que o desenlace non fora entendido tal cal eu imaxinara. Mais xa non.

Dous apuntamentos finais antes de rematar. Clasifica-la literatura é un intento van. Sería, se cadra, tan absurdo como tentar unha clasificación dos seres humanos ou mesmo dos pobos. Pero, segundo a miña maneira de velo, si se pode diferenciar, establecer unha separación entre a literatura que pretende evadir sen máis, daquela que procura desafiar e, quizais, transcender. Ídesme permiti-la arrogancia de incluír Klásicos neste segundo grupo. E isto significa que os acontecementos e os personaxes figuran na historia cunha intencionalidade, non necesariamente evidente. Están para algo máis ca describir ou ilustra-la historia, suceden por un motivo. 

E a última observación xa: o estilo. Comentei na presentación de Santiago e repito agora que eu pretendín “innovar” a través do estilo. Así o cría ter feito ate ler nalgún sitio que “aquel que pensa ter innovado, sofre de falta de memoria.” Queda, cando menos, o intento por acompasa-la narración ó ritmo dun estilo vacilante e sincopado a través do cal se transmita a falta de confianza e seguridade dos protagonistas da historia. Unha historia de hoxe que, con algúns matices, mesmo podería trasladarse ós tempos de Bóveda.

Klásicos na Alexandre Bóveda

Por proposta entrañable da Asociación Alexandre Bóveda, imos presentar Klásicos na Coruña. O acto terá lugar o martes, 13, ás 20.30 horas, no local desta entidade na Rúa Olmos, nº 16, 1º piso. Agradezo de xeito fraternal a sempre magnífica disposición de Alberte Ansede, quen  fará de moderador. O interese e contido literario da xuntanza queda garantido pola intervención a seguir de Chisco Fernández Naval.

Esta será a segunda presentación da novela, trala celebrada en Santiago en febreiro pasado (anotación relacionada). Esta, igual que aquela, haberá ser, como todo evento arredor dunha obra literaria, unha homenaxe a unha lingua. Pero esta, a diferencia daquela, será tamén un recordatorio necesario da figura inmortal de Alexandre Bóveda. Velaquí as últimas palabras que puido pronunciar no xuízo pantomima que precedeu ó seu asasinato: “Mi patria natural es Galicia. La amo fervorosamente. Jamás la traicionaría, aunque se me concediesen siglos para vivir. La adoro hasta más allá de mi muerte. Si entiende el tribunal que por este amor entrañable, debe serme aplicada la pena capital, la recibiré como un sacrificio más por ella. Bajo su bandera deseo ser enterrado, si el Tribunal, en conciencia, juzga que debo serlo”. Palabras obrigatoriamente en castelán por estar o uso da lingua galega prohibido.