Volverás á Pallarega

Habería desculpar Don Juan Benet a ousadía de aproveitar o seu título. Pallarega quixo ser outra Región, un espazo cosmogónico que interpretase as claves íntimas duns comportamentos e uns talantes vitais. Os desas xentes que, nacendo nun lugar coas coordenadas ben delimitadas,  intúen que máis aló existe unha realidade provista de misterio, opcións abertas e, xa que logo, grandes oportunidades.

Volvo a Pallarega por circunstancias casuais, por mencións de amigos e tamén pola repetición de desagrables actitudes. Quéixome do tratamento que recibiu Pallarega, a novela, dende o día da súa publicación, vítima de mesquindades demasiado frecuentes neste impaís tan poboado de infelices caínes. Téñoa de novo entre as mans, agarímoa, leo parágrafos soltos. Abro a carpeta que contén algúns papeis vinculados con ela. A carta dun dos próceres das letras galegas contemporáneas que escribe: “…a historia é interesante, a narración minuciosa e a prosa excelente…”. Seica houbo lectura demorada antes do comentario.

Atopo a presentación que fixera Pablo González Mariñas no FNAC da Coruña en maio de 2012, felizmente dixitalizada e arquivada no Centro de Documentación da AELG (texto completo). Rescato daquela xenerosa e erudita intervención algunha pasaxe. Dicía Don Pablo:

“Pallarega é a visión novelada da historia do noso país ó longo do século pasado pero cunha grande virtualidade de proxección futura. Polas súas páxinas circulan as aventuras e desventuras das súas xentes humildes mais tamén das súas clases dominantes. Unha visión que vai ser imprescindible para a cabal comprensión deste o noso tempo sociolóxico”.

“Sob o tellado desta Pallarega, gárdanse moreas de personaxes, de actitudes ante a vida, de expresións, de retranca, de circunloquios anímicos tan galegos coma os meandros do Mandeo. Non é unha colectánea de opinións ou de tópicos senón unha vivencia sentida das capacidades e tamén limitacións duns protagonistas enfrontados a escenarios difíciles e da súa forma de lles pór cara dende un carácter e unha actitude tan baril como a situación permitía e tan intelixente como requiría.”

“O relato reproduce a incrible aventura de tantos e tantos galegos que emigraron… A novela interpreta admirablemente ese concepto de galeguidade, polémico e difuso, que sen embargo penetra coma un coitelo na consustancialidade identitaria da que Nicolás (o protagonista) non se puido substraer.”

“A historia que Marcelino nos conta é a historia dunha xeración perdida de galegos. Todos eses acontecementos e reaccións son, dende logo, individuais, pero acadan unha dimensión colectiva. A novela reflite a historia dunha xeración en boa parte perdida para os seus protagonistas pero gañada polos que chegamos detrás deles. Trátase dunha xente nosa maiormente inculta, condenada á ignorancia pola ditadura de Franco, que sen embargo resiste, i é quen de loitar co seu talento innato contra a represión material (que supón a pobreza) e contra a durísima represión emocional (o desarraigo da terra…)… Penso que estamos ante un acto de xustiza que trascende do relato en si e abre a oportunidade de nos sumar a este agradecemento lendo unha novela ateigada de emocións profundamente galegas. E sobre todo, a posibilidade de nos identificar con Nicolás Traseira, verdadeiro símbolo de todo isto.”

Ninguén podería telo comprendido e expresado mellor. Por esas mesmas razóns, eu sempre volverei á Pallarega.

 

80 anos daquel 18 de xullo

Estivo un día solleiro coa única gralla do desaxuste térmico, demasiado calor en terra, demasiado fría a auga. Un luns que mesmo semellaba fin de semana. Aqueloutro 18 de xullo si era sábado, seguramente tamén caloroso. Hoxe cúmprense 80 anos do chamado “Alzamiento Nacional”. Hai que ter mala idea, daren un golpe de Estado en pleno verán. E non poderían ter esperado o outono? Estes golpistas é que non as pensan. E por riba sáelles unha chambonada do carallo consecuencia da cal nada menos que tres anos de contenda fraticida. Xa o dixera o estadista británico, sangue, suor e bágoas. Cando menos no outono aforrarían boa parte do suor…

Meu pai tiña dez anos daquela. Contoume como viu o grande acontecemento da guerra en Cobas e Viveiro. Por aquelas datas, seu pai, o meu avó, finou por mor dunha doenza pulmonar. Cada vez que lembraba o pasamento, rompíaselle a voz e os ollos enchíanselle de bágoas. Como recoñecemento cara a aquel avó que non coñecín, contei eses episodios na miña novela Pallarega, que en realidade foi escrita como unha reinterpretación da vida de meu pai. Aínda que se trata maiormente de ficción, simula tan real que a súa publicación me causou a inimizade dunha parte da familia. Xa di Jorge Edwards que “o inimigo do novelista é a familia”.

Meu pai morreu o 9 de Xaneiro de 2008 após unha xeira encadeada de fallos médicos. Cada vez que o recordo, rómpeseme a voz e os ollos énchenseme de bágoas…

Pallarega

Teño nas mans un dos primeiros exemplares. Pallarega levounos sete anos ou, máis ben, foi principiada hai sete anos. A referencia é sinxela: meu pai aínda transitaba confiado encol da faz desta terra. Falo en plural porque as novelas, contra a opinión popular, resultan un traballo colectivo. O autor que non o recoñeza é un narcisista e un egocéntrico, o cal parecen termos iguais sen selo. 

Se calquera novela representa un exercicio de equilibrio entre realidade e fición, en Pallarega ámbolos dous conceptos mestúranse con tal intensidade que a historia termina sendo unha sorte de verdade imaxinada. E nin o autor pode finalmente distinguir un personaxe creado pola súa mente daqueles tomados prestados da realidade. E se calquera novela representa tamén un exercicio de saudade (as futuristas revelan a saudade do presente), en Pallarega ese sentimento adquire unha dimensión tanxible que vai modelando boa parte da narración. 

Pallarega é o relato dunha traxectoria vital en tempos presididos enteiramente pola incerteza e a vulnerabilidade dos elementos, tempos nos que a épica persoal se transportaba en mercantes que cruzaban océanos e se revalidaba entre homes dispostos a transformar a sociedade. Así o explica a propia contracapa do libro; por certo, magnífico traballo da editorial Toxosoutos: 

Nicolás Traseira pasará á historia da literatura galega. El é o principal protagonista de Pallarega, unha novela que mestura os ingredientes das grandes obras cunha asombrosa naturalidade. Personaxes heteroxéneos e matizables van aparecendo en escenarios diversos e propiciando, con frecuencia, situacións inesquecibles. A ironía, o humor, a intriga e unha ben medida sensibilidade, intercálanse ó longo deste relato que principia nun lugar da montaña luguesa durante os anos previos á contenda civil. Nicolás ábrese ó mundo en Madrid, onde coñece a España franquista e as liortas internas do réxime. Esas mesmas leas fanlle regresar. Aínda sen necesidade que o apreme, emigra a La Habana onde experimenta en carne propia un cóctel de traballo duro, diversión sen freo e a corrupción dun goberno vendido ás mafias gringas. Novamente debe retornar. O microcosmos endogámico e clerical que atopa na súa vila fai que tampouco non acougue nela… 

Permitídeme esta despedida: a lectura de Pallarega provee dunha perspectiva que posiblemente nos sirva para relativizar, nunha medida necesaria, a realidade actual. 

Se queres adquirir Pallarega